Πώς Ρωσία και Ιράν αμφισβητούν την αμερικανική ηγεμονία και αναδιαμορφώνουν τη γεωπολιτική σκακιέρα, με επίκεντρο πόλεμο, κυρώσεις και παγκόσμια οικονομία.
Από τον «μονοπολικό κόσμο» στη νέα γεωπολιτική σκακιέρα
Μια ιστορική μετάβαση από τη μονοπολική στιγμή μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης σε μια νέα φάση αμφισβήτησης της αμερικανικής ηγεμονίας, όπου η Ρωσία και το Ιράν παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο.
Μετά το 1991, η Ουάσινγκτον συμπεριφέρθηκε σαν η «ιστορία να τελείωσε», επεκτείνοντας το ΝΑΤΟ, παρεμβαίνοντας στρατιωτικά από τη Γιουγκοσλαβία μέχρι το Ιράκ και τη Λιβύη και θεωρώντας ότι ο μονοπολικός κόσμος θα διαρκούσε επ’ αόριστον.
Τώρα λοιπόν θα μάθουν ότι οι αυτοκρατορίες δεν καταρρέουν απότομα, αλλά φθείρονται σταδιακά και ύστερα καταρρέουν «ξαφνικά», όταν η αίσθηση της απόλυτης ισχύος οδηγεί σε στρατηγικά λάθη, υπερεπέκταση και εσωτερική διάβρωση.
Η Ρωσία ως «μοντέλο αντίστασης» και ο ρόλος του παγκόσμιου Νότου
Κεντρικό επιχείρημα είναι ότι η Ρωσία, παρά τις βαριές δυτικές κυρώσεις μετά το 2022, όχι μόνο δεν κατέρρευσε, αλλά βρήκε νέες αγορές, νέες εμπορικές διαδρομές και εναλλακτικά χρηματοοικονομικά δίκτυα.
Η ανθεκτικότητα της ρωσικής οικονομίας –με στροφή προς την Κίνα, την Ινδία, την Τουρκία και άλλες χώρες του παγκόσμιου Νότου– παρουσιάζεται ως «απόδειξη» ότι οι κυρώσεις έχουν χάσει μεγάλο μέρος της αποτρεπτικής τους ισχύος.
Αυτό, θα λειτουργήσει ως παράδειγμα για άλλα κράτη που βρίσκονται στο στόχαστρο της Ουάσινγκτον, δείχνοντάς τους ότι είναι δυνατόν να αμφισβητήσουν την αμερικανική οικονομική και πολιτική επιβολή χωρίς να οδηγηθούν σε πλήρη κατάρρευση.
Ιράν και «άξονας της αντίστασης»: Ασύμμετρη ισχύς και περιφερειακά δίκτυα
Το Ιράν, όχι ως «παρία», αλλά ως περιφερειακή δύναμη με βαθιές ρίζες και πολυεπίπεδα δίκτυα επιρροής στη Μέση Ανατολή.
Παρουσιάζει τον λεγόμενο «άξονα της αντίστασης» –Χεζμπολάχ στον Λίβανο, Χούθι στην Υεμένη, σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ, συμμαχικές δυνάμεις στη Συρία και τη Γάζα– ως μια πραγματική γεωπολιτική αρχιτεκτονική, όχι απλώς ως ρητορική.
Κεντρική έννοια είναι η «ασύμμετρη ισχύς»: το Ιράν και οι σύμμαχοί του δεν επιδιώκουν μετωπική σύγκρουση με τις ΗΠΑ εκεί όπου υπερτερούν στρατιωτικά, αλλά παράγουν φθορά μέσα από πολλαπλά μέτωπα – από επιθέσεις στη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα μέχρι πιέσεις σε στρατιωτικές βάσεις και ενεργειακές αρτηρίες.
Ηθική νομιμοποίηση και κρίση της «φιλελεύθερης διεθνούς τάξης»
Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στην έννοια της ήπιας ισχύος: η αμερικανική ηγεμονία δεν στηρίχθηκε μόνο σε στρατό και δολάριο, αλλά και στην εικόνα της ως φορέα «οικουμενικών αξιών» – δημοκρατίας, ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κράτους δικαίου.
Τα γεγονότα στη Γάζα και η στάση της Ουάσινγκτον απέναντι σε αποφάσεις και παρεμβάσεις διεθνών θεσμών παρουσιάζονται ως σημείο καμπής, που διαβρώνει τη νομιμοποίηση της «φιλελεύθερης διεθνούς τάξης» στον παγκόσμιο Νότο.
Όταν μεγάλο μέρος του πλανήτη αντιλαμβάνεται ότι οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά –σκληρά στους αντιπάλους, χαλαρά στους συμμάχους– η αφηγηματική ισχύς της Δύσης υποχωρεί, ανοίγοντας χώρο για νέες αφηγήσεις και ισορροπίες.
Οικονομία, πόλεμοι και το κόστος της αμερικανικής στρατηγικής
Εδώ πρέπει να τονίσουμε ότι συνδέεται ευθέως η γεωπολιτική με την καθημερινή οικονομική πραγματικότητα εντός των ΗΠΑ.
Οι πολλαπλοί πόλεμοι και στρατιωτικές δεσμεύσεις –Ουκρανία, Μέση Ανατολή, παγκόσμια παρουσία βάσεων– επιβαρύνουν έναν ήδη υπερχρεωμένο κρατικό προϋπολογισμό και μία κοινωνία με οξυμένη ανισότητα και πίεση στη μεσαία τάξη.
Η στρατηγική που αποδίδεται σε Ρωσία, Κίνα και Ιράν δεν είναι μια άμεση «μεγάλη σύγκρουση», αλλά η σταδιακή εξάντληση πόρων και πολιτικής αντοχής της αμερικανικής υπερδύναμης, μέσω μακροχρόνιων, δαπανηρών κρίσεων σε πολλαπλά μέτωπα.
Προς μια νέα εποχή παγκόσμιας ισχύος: Το ανοιχτό ερώτημα
Βρισκόμαστε σε μια περίοδο μετάβασης ηγεμονίας, η οποία σπάνια εξελίσσεται ομαλά ή ειρηνικά.
Ο σημερινός παγκόσμιος συσχετισμός δυνάμεων –με Ρωσία και Ιράν να λειτουργούν ως «πρωτοπόροι της αντίστασης», την Κίνα ως οικονομικό αντίβαρο και τον παγκόσμιο Νότο ολοένα πιο κριτικό απέναντι στη Δύση– προοιωνίζεται μια αναδιαμόρφωση του διεθνούς συστήματος.
Το πραγματικό διακύβευμα, δεν είναι αν το σύστημα που γνωρίσαμε θα αλλάξει – αυτό θεωρείται δεδομένο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι προς ποια κατεύθυνση θα κινηθεί η αλλαγή και ποιοι θα είναι αρκετά οργανωμένοι, συνειδητοποιημένοι και ενεργοί ώστε να επηρεάσουν την έκβαση.